Dış Ticaret Sözlüğü: A'dan Z'ye İhracat ve İthalat Terimleri

Dış Ticaret Sözlüğü (A–Z)

Incoterms, akreditif (L/C), konteyner, palet, karayolu taşımacılığı, hava kargo ve navlun maliyetleri ayrı başlıklarda ele alınmaktadır.

A

• A.TR Dolaşım Belgesi (A.TR Movement Certificate): Gümrük Birliği kapsamındaki sanayi ürünlerinin Türkiye–AB arasında serbest dolaşımda olduğunu gösteren belge; menşe kanıtı değildir.
• Ambargo (Embargo): Bir ülke, firma veya ürünle ticaretin siyasi/güvenlik nedenleriyle tamamen veya kısmen yasaklanması.
• Antidamping Vergisi (Anti-dumping Duty): Normal değerinin altında ihraç edildiği tespit edilen ürünlere uygulanan ek koruma vergisi.
• Antrepo (Customs Warehouse): Yabancı eşyanın vergileri ödenmeden gümrük gözetiminde depolandığı, gümrükçe onaylı depo; genel (kamuya açık) veya özel olabilir.
• Ardiye (Storage Charge): Eşyanın liman, antrepo veya geçici depolama yerinde bekletilmesi için ödenen günlük depolama ücreti.
• Armonize Sistem – HS (Harmonized System): WCO'nun 6 haneli uluslararası eşya sınıflandırma nomenklatürü.
• ATA Karnesi (ATA Carnet): Fuar, numune ve mesleki teçhizatın vergisiz geçici ithalatı için uluslararası gümrük belgesi; Türkiye'de TOBB düzenler.
• Ayniyat / Bedelsiz İhracat (Free-of-charge Export): Karşılığında döviz girişi olmayan (numune, garanti değişimi, hibe gibi) ihracat.

B

• Bağlayıcı Tarife Bilgisi – BTB (Binding Tariff Information): Gümrük idaresinin bir eşyanın GTİP'ine ilişkin verdiği, belirli süre bağlayıcı resmî karar.
• Bağlayıcı Menşe Bilgisi – BMB (Binding Origin Information): Eşyanın menşeine ilişkin idarece verilen bağlayıcı karar.
• Beyanname (Customs Declaration): Eşyanın tabi tutulacağı gümrük rejimini ve bilgilerini bildiren resmî belge; Türkiye'de BİLGE sistemiyle elektronik verilir.
• BİLGE: Ticaret Bakanlığı'nın gümrük beyannamelerinin elektronik olarak işlendiği sistem.
• Bonded / Gümrüklü Eşya (Goods under Bond): Vergileri henüz ödenmemiş, gümrük gözetimindeki eşya.
• Broker (Komisyoncu, Aracı): Alıcı ile satıcıyı buluşturup komisyon alan, malın mülkiyetini üstlenmeyen aracı.

C – Ç

• CMR Belgesi (CMR Consignment Note): Uluslararası karayolu taşımacılığında taşıma sözleşmesini gösteren, CMR Konvansiyonu'na dayalı taşıma senedi.
• Çeki Listesi (Packing List): Gönderideki koli sayısı, içerik, brüt/net ağırlık ve ölçüleri kalem kalem gösteren liste.
• Certificate of Conformity / Uygunluk Belgesi: Ürünün belirli teknik standart veya mevzuata uygun olduğunu gösteren belge (ör. Körfez için G-Mark, S. Arabistan SABER).
• Çift Kullanımlı Eşya (Dual-use Goods): Hem sivil hem askerî amaçla kullanılabilen ve ihracatı izne tabi olabilen eşya.

D

• Dahilde İşleme Rejimi – DİR (Inward Processing): İhraç ürünü üretiminde kullanılacak girdilerin vergisiz/teminatlı ithal edilmesine imkân veren rejim.
• Dahilde İşleme İzin Belgesi – DİİB: DİR'den yararlanmak için alınan, ithalat ve ihracat taahhüdünü gösteren belge.
• Damping (Dumping): Bir ürünün ihraç pazarına kendi iç piyasa fiyatından daha düşük fiyatla satılması.
• Distribütör (Distributor): Ürünü kendi adına satın alıp belirli bir bölgede yeniden satan bağımsız firma.
• Dış Ticaret Sermaye Şirketi – DTSŞ (Foreign Trade Capital Company): Belirli ihracat ve sermaye şartlarını sağlayan, Bakanlıkça statü verilmiş ihracatçı şirket.
• Dış Ticarette Standardizasyon – DTS: Tarım ürünlerinin ihracat/ithalatında kalite standartlarına uygunluk denetimi (Ticaret Bakanlığı).
• Doğrudan Temsil / Dolaylı Temsil (Direct / Indirect Representation): Gümrük müşavirinin yükümlü adına (doğrudan) veya kendi adına ama yükümlü hesabına (dolaylı) işlem yapması.
• Döviz (Foreign Currency): Yabancı para; ihracat bedelleri genellikle USD, EUR veya alıcı ülke parasıyla tahsil edilir.
• DTÖ / WTO (World Trade Organization): Çok taraflı ticaret kurallarını belirleyen uluslararası örgüt.

E

• E-Fatura / E-Arşiv Fatura (E-invoice): Elektronik ortamda düzenlenen fatura; ihracat faturaları Türkiye'de e-fatura sisteminde "İhracat" senaryosuyla düzenlenir.
• E-İhracat (E-export): Pazaryerleri, kendi e-ticaret sitesi veya B2B platformları üzerinden yapılan ihracat.
• ETGB (Electronic Commerce Customs Declaration): Posta/hızlı kargo ile yapılan ihracatta kullanılan basitleştirilmiş beyanname (güncel limit 600 kg / 30.000 Avro).
• EORI Numarası: AB'de gümrük işlemleri için zorunlu ekonomik operatör kayıt numarası; AB'ye DDP satışlarda gerekebilir.
• Eşya (Goods): Gümrük mevzuatında her türlü madde, ürün ve değer; taşınabilir her şey.
• EUR.1 Dolaşım Sertifikası (EUR.1 Movement Certificate): STA kapsamında tercihli menşeyi kanıtlayan belge.
• EUR-MED: PAN-EURO-MED sisteminde çapraz kümülasyon kullanıldığında düzenlenen menşe belgesi.
• Eximbank (Türk Eximbank): İhracat kredisi, alacak sigortası ve garantiler sağlayan devlet ihracat kredi kuruluşu.
• Exclusive Agreement (Münhasır Anlaşma): Bir bölgede satış hakkının yalnızca bir distribütöre/acenteye verildiği anlaşma.

F

• Fason Üretim (Contract Manufacturing / Toll Manufacturing): Bir firmanın başka bir firma adına, onun tasarımı/markasıyla ücret karşılığı üretim yapması.
• Fatura Beyanı (Invoice Declaration): İhracatçının fatura üzerine yazdığı tercihli menşe beyanı; EUR.1 yerine geçer.
• Fitosaniter Sertifika (Phytosanitary Certificate): Bitki ve bitkisel ürünlerin zararlı organizmalardan ari olduğunu gösteren, Tarım ve Orman Bakanlığınca düzenlenen belge.
• Forwarder (Freight Forwarder – Taşıma İşleri Organizatörü): Taşımayı organize eden, taşıyıcılarla anlaşma yapan, gerekirse kendi konşimentosunu (house B/L) düzenleyen lojistik firması.
• Form A: GSP kapsamında tercihli menşe kanıtı olarak kullanılan sertifika.
• Fuar (Trade Fair): Firmaların ürünlerini sergilediği, alıcı bulma amaçlı ticari etkinlik; fuar katılımına devlet desteği verilir.

G

• Geçici İthalat (Temporary Admission): Eşyanın belirli süre ve amaçla, vergilerden tamamen veya kısmen muaf getirilip sonra yeniden ihraç edilmesi.
• Geçici Depolama Yeri (Temporary Storage Facility): Eşyanın bir rejime tabi tutulana kadar beklediği gümrük gözetimindeki alan.
• Gözetim (Surveillance): Belirli ürünlerin ithalatında birim kıymet eşiğinin altındaysa önceden belge alınmasını gerektiren takip uygulaması.
• GSP (Generalized System of Preferences): Gelişmiş ülkelerin gelişmekte olan ülkelere tek taraflı tanıdığı tarife tercihleri.
• GTİP (Customs Tariff Statistical Position): Türkiye'de kullanılan 12 haneli eşya kodu.
• Gümrük Birliği (Customs Union): Taraflar arasında gümrük vergisinin kaldırıldığı ve üçüncü ülkelere ortak tarife uygulandığı entegrasyon; Türkiye–AB 1996.
• Gümrük Kıymeti (Customs Value): Vergilerin hesaplandığı değer; Türkiye'de CIF esaslı.
• Gümrük Müşaviri (Customs Broker): Gümrük işlemlerini yükümlü adına yürüten lisanslı profesyonel.
• Gümrük Vergisi – GV (Customs Duty): Tarife cetvelinde yer alan ithalat vergisi.

H

• Hamule Senedi (Cargo Manifest Entry / Consignment Note): Taşıyıcının yük bildirimindeki her bir gönderiye ait belge; gümrükte eşyanın kaydı için kullanılır. Halk arasında konşimento/AWB karşılığı olarak da kullanılır.
• Hariçte İşleme Rejimi (Outward Processing): Türk eşyasının yurt dışında işlenip geri getirilmesi; vergi yalnızca katma değer üzerinden alınır.
• Helal Sertifikası (Halal Certificate): Gıda/kozmetik ürünün İslami kurallara uygun üretildiğini gösteren belge; Türkiye'de HAKSEN ve akredite kuruluşlarca, Körfez için ülke kabul listesindeki kurumlarca verilir.
• Hizmet İhracatı (Service Export): Yurt dışındaki müşteriye sunulan ve yurt dışında yararlanılan hizmet; şartları sağlarsa KDV istisnası vardır.

I – İ

• IBAN (International Bank Account Number): Uluslararası standart banka hesap numarası; Türkiye'de TR ile başlayan 26 karakter.
• ICC (International Chamber of Commerce – Milletlerarası Ticaret Odası): Incoterms, UCP 600, URC 522 gibi kuralları yayımlayan uluslararası kuruluş.
• İhracat Bedeli (Export Proceeds): İhraç edilen malın karşılığı olarak yurda getirilmesi gereken döviz tutarı.
• İhracat Bedeli Kabul Belgesi – İBKB: İhracat bedelinin bankaya geldiğini gösteren belge.
• İhracatçı Birliği (Exporters' Association): Sektör bazlı ihracatçıları bir araya getiren, TİM çatısı altındaki zorunlu üyelik kuruluşu.
• İhraç Kayıtlı Teslim: İmalatçının ihracatçıya KDV'siz teslimi; ihracatçının belirli sürede ihraç etme şartıyla.
• İlave Gümrük Vergisi – İGV (Additional Customs Duty): STA'sı olmayan ülke menşeli belirli ürünlere ek olarak uygulanan vergi.
• İthalat Rejimi Kararı: Türkiye'nin yıllık ithalat vergi oranlarını ve uygulamalarını belirleyen Cumhurbaşkanı kararı.
• İzinli Gönderici / İzinli Alıcı (Authorised Consignor / Consignee): Transit işlemleri kendi tesisinde başlatma/bitirme yetkisi.

K

• Kambiyo (Foreign Exchange): Döviz işlemleri ve bunları düzenleyen mevzuat (Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar).
• Kap (Package): Gümrük beyanında sayılan ambalaj birimi (koli, çuval, sandık vb.).
• Kapora / Avans (Down Payment / Advance): Sipariş onayında alınan kısmi ön ödeme.
• KKDF (Resource Utilization Support Fund): Vadeli ithalatta ve bazı kredilerde alınan fon kesintisi.
• Konsinye Satış (Consignment Sale): Malın alıcıya satılmadan gönderilip satıldıkça bedelinin ödenmesi; Türkiye'de kendine özgü ihracat prosedürü vardır.
• Konsolidasyon (Consolidation): Farklı göndericilere ait küçük yüklerin tek taşıma birimi içinde birleştirilmesi.
• Konsolosluk Onayı / Tasdik (Consular Legalization): Ticari belgelerin alıcı ülke konsolosluğunca onaylanması; bazı Orta Doğu ülkeleri ister.
• Kontrol Belgesi: Gıda, tarım veya standart denetimine tabi ürünlerde ithalat öncesi alınan izin belgesi.
• Korunma Önlemi (Safeguard Measure): Ani ithalat artışına karşı geçici ek vergi veya kota.
• Kota (Quota): Belirli bir ürünün ithalat/ihracat miktarına konan sınır; tarife kontenjanı ise indirimli vergiyle getirilebilen miktardır.
• Kümülasyon (Cumulation): Ortak ülkelerden gelen menşeli girdilerin yerli girdi gibi sayılması.

L – M

• Lisans (Import/Export License): Belirli ürünlerin ithalat/ihracatı için alınması zorunlu resmî izin.
• Menşe (Origin): Eşyanın "ekonomik vatandaşlığı"; tercihli veya tercihsiz olabilir.
• Menşe Şahadetnamesi (Certificate of Origin): Tercihsiz menşeyi gösteren, odalarca onaylanan belge.
• MOQ (Minimum Order Quantity – Asgari Sipariş Miktarı): Tedarikçinin kabul ettiği en düşük sipariş adedi/miktarı.
• Mal Mukabili Ödeme (Cash Against Goods): Malın gönderilip alıcının teslim aldıktan sonra ödeme yaptığı, satıcı açısından en riskli ödeme şekli.
• Mikro İhracat: ETGB ile yapılan küçük hacimli e-ihracat.
• Muayene (Inspection): Gümrükte eşyanın beyana uygunluğunun fiziki veya belge üzerinden kontrolü (kırmızı, sarı, yeşil hat).
• Mücbir Sebep (Force Majeure): Tarafların kontrolü dışında, sözleşmenin ifasını imkânsız kılan olay (savaş, doğal afet vb.).

N – O – Ö

• Numune (Sample): Ürünün kalite ve özelliklerini göstermek için gönderilen örnek; ticari değeri düşükse basitleştirilmiş işlemlerle gönderilebilir.
• NCTS (New Computerised Transit System): Ortak transit sisteminin elektronik altyapısı; Türkiye 2012'den beri taraftır.
• ODM (Original Design Manufacturer): Kendi tasarladığı ürünü başka markalar adına üreten üretici.
• OEM (Original Equipment Manufacturer): Müşterinin tasarım ve markasıyla üretim yapan üretici.
• Onaylanmış İhracatçı (Approved Exporter): Tutar sınırı olmadan fatura üzerinde menşe beyanı düzenleme yetkisine sahip ihracatçı.
• Ön Ödeme / Peşin Ödeme (Advance Payment / Cash in Advance): Mal gönderilmeden önce bedelin tamamen veya kısmen ödenmesi; satıcı için en güvenli yöntem.
• Ödeme Şekli (Payment Term): Peşin, mal mukabili, vesaik mukabili, akreditif, kabul kredili gibi yöntemler.
• ÖTV (Special Consumption Tax): Belirli ürünlerde ithalat veya ilk teslimde alınan tüketim vergisi.

P

• Pazaryeri (Marketplace): Alibaba.com, Amazon gibi birden fazla satıcının ürün sunduğu çevrim içi platform.
• Pozitif / Negatif Liste: Anlaşma veya mevzuatta kapsanan (pozitif) ya da hariç tutulan (negatif) ürün listeleri.
• Private Label (Özel Marka): Üreticinin ürününü alıcının markası ve etiketiyle üretmesi.
• Proforma Fatura (Proforma Invoice): Sipariş öncesi fiyat, miktar, teslim ve ödeme şartlarını gösteren teklif niteliğindeki ön fatura; ön ödeme ve ithalat izinleri için kullanılır.

R – S – Ş

• Re-export (Yeniden İhracat): İthal edilen malın işlenmeden başka bir ülkeye satılması; Dubai bu açıdan önemli bir merkezdir.
• REX (Registered Exporter System): AB'nin GSP ve bazı anlaşmalarda kullandığı kayıtlı ihracatçı sistemi.
• RFQ (Request for Quotation – Teklif Talebi): Alıcının tedarikçilerden fiyat teklifi istediği talep; B2B platformlarda yaygındır.
• Rejim Kodu: Beyannamede eşyanın hangi gümrük rejimine tabi olduğunu gösteren 4 haneli kod.
• Sağlık Sertifikası (Health Certificate): Gıda ve hayvansal ürünlerin insan sağlığına uygun olduğunu gösteren resmî belge.
• Serbest Bölge (Free Zone): Gümrük bölgesi dışında sayılan, ticari ve sınai faaliyetlerde vergi avantajları sunulan bölge.
• Serbest Dolaşım (Free Circulation): Vergileri ödenmiş ve ticaret politikası önlemleri uygulanmış eşyanın durumu.
• SGS / Gözetim Şirketi (Inspection Company): Sevkiyat öncesi kalite, miktar ve yükleme denetimi yapan bağımsız kuruluş.
• Sigorta Poliçesi (Insurance Policy): Taşınan malın riskleri için düzenlenen sözleşme belgesi; CIF/CIP satışlarda satıcı temin eder.
• Sigorta Sertifikası (Insurance Certificate): Açık (abonman) poliçe altında tek sevkiyat için düzenlenen belge.
• SWIFT / BIC Kodu: Bankaları uluslararası para transferlerinde tanımlayan 8 veya 11 karakterli kod.
• Şartlı Muafiyet: Belirli şartların yerine getirilmesi kaydıyla vergiden geçici muafiyet (DİR, geçici ithalat).

T

• Tarife Kontenjanı (Tariff Quota): Belirli bir miktara kadar indirimli veya sıfır vergiyle ithalat hakkı.
• TAREKS (Risk-based Trade Control System): İthalatta ürün güvenliği ve standart denetimlerinin yürütüldüğü elektronik sistem.
• Teminat (Guarantee / Security): Askıya alınan vergilerin güvencesi olarak verilen nakit veya banka teminat mektubu.
• Ticari Fatura (Commercial Invoice): Satışın kesin bedelini, alıcı-satıcı bilgilerini, GTİP ve teslim şeklini gösteren asıl satış belgesi.
• TİM (Turkish Exporters Assembly): İhracatçı birliklerinin çatı kuruluşu.
• TIR Karnesi (TIR Carnet): Karayolu transit taşımalarında vergileri garanti eden uluslararası gümrük belgesi.
• Transit Rejimi (Transit): Eşyanın vergiler askıda olarak bir gümrükten diğerine taşınması.
• Transit Ticaret / Üçlü Ticaret (Transit / Triangular Trade): Yabancı ülkeden alınan malın Türkiye'ye getirilmeden üçüncü bir ülkeye satılması; ticari kâr Türkiye'de kalır.
• Tercihli Ticaret Anlaşması (Preferential Trade Agreement): Sınırlı sayıda üründe tarife indirimi sağlayan anlaşma.
• TOBB (Union of Chambers and Commodity Exchanges of Türkiye): Oda ve borsaların üst kuruluşu; menşe şahadetnamesi ve ATA karnesi işlemlerinde rol alır.
• Turquality: Türk markalarının yurt dışında markalaşmasına yönelik devlet destek programı.

U – Ü

• UCP 600 (Uniform Customs and Practice for Documentary Credits): ICC'nin akreditifli işlemlerde uygulanan kuralları (2007 revizyonu).
• URC 522 (Uniform Rules for Collections): ICC'nin vesaik mukabili tahsil işlemlerine ilişkin kuralları.
• URDG 758: ICC'nin talep üzerine ödenecek banka garantilerine ilişkin kuralları.
• UN/LOCODE: BM'nin 5 karakterli liman ve lojistik yer kodu sistemi.
• Uygunluk Değerlendirmesi: Ürünün teknik mevzuata uygunluğunun test, belge veya denetimle doğrulanması.
• Ürün Güvenliği Denetimi: İthal ürünlerin piyasaya arzından önce güvenlik şartlarına uygunluğunun kontrolü.

V

• Vadeli Satış (Deferred Payment Sale): Bedelin teslimden sonra belirli bir vadede ödendiği satış.
• Vesaik Mukabili Ödeme (Cash Against Documents – CAD): Alıcının bedeli bankaya ödeyerek malı çekmesine yarayan belgeleri teslim aldığı yöntem.
• VGM (Verified Gross Mass): SOLAS kapsamında yüklü konteynerin doğrulanmış brüt ağırlığının taşıyıcıya bildirilmesi zorunluluğu.
• Vergi Kimlik Numarası (Tax ID): Türkiye'de 10 haneli şirket vergi numarası; beyannamede yükümlüyü tanımlar.

Y – Z

• Yediemin (Bailee / Custodian): Haczedilen veya el konulan malı muhafaza etmekle görevlendirilen kişi veya depo.
• Yerinde Gümrükleme (Local Clearance): Eşyanın gümrük işlemlerinin firmanın kendi tesisinde yapılması.
• YYS (Authorised Economic Operator – AEO): Güvenilir firmalara gümrük kolaylıkları sağlayan statü.
• Yükümlü (Declarant / Obligor): Gümrük beyanından ve vergilerden sorumlu kişi.
• Zirai Karantina: Bitki ve bitkisel ürünlerde zararlı girişini önlemeye yönelik kontrol.

Ek terimler

• Acente (Agent): Bir firmayı belirli bir bölgede komisyon karşılığı temsil eden kişi/şirket; malın mülkiyetini almaz.
• Ana Sözleşme / Satış Sözleşmesi (Sales Contract): Ürün, fiyat, teslim, ödeme ve uyuşmazlık çözümünü düzenleyen bağlayıcı sözleşme.
• Arabuluculuk / Tahkim (Mediation / Arbitration): Uyuşmazlıkların mahkeme dışı çözümü; ICC Tahkimi ve İSTAC yaygındır.
• Ayıplı Mal (Defective Goods): Sözleşmede kararlaştırılan nitelikleri taşımayan mal.
• Barter (Takas): Malın para yerine başka bir malla değiş tokuşu.
• Countertrade (Karşı Ticaret): Satışın, karşı tarafın ülkesinden alım yapma şartına bağlandığı ticaret.
• Dropshipping: Satıcının stok tutmadan, siparişi doğrudan üreticiden müşteriye gönderttiği model.
• Due Diligence (Durum Tespiti): Ticari ortak hakkında finansal, hukuki ve itibar kontrolü.
• Gümrük Tarife Cetveli: Tüm GTİP'leri ve vergi oranlarını içeren resmî liste.
• KYC (Know Your Customer – Müşterini Tanı): Bankaların ve firmaların müşteri kimlik/faaliyet doğrulama süreci.
• Lead Time (Termin Süresi): Sipariş onayından malın hazır olmasına kadar geçen süre.
• MSDS / SDS (Safety Data Sheet): Kimyasal içerikli ürünler için güvenlik bilgi formu; taşıma ve gümrükte istenebilir.
• Piyasa Gözetimi (Market Surveillance): Piyasadaki ürünlerin mevzuata uygunluğunun denetimi.
• Spot Satış: Uzun dönem anlaşma olmadan tek seferlik satış.
• Teklif Mektubu (Offer / Quotation): Satıcının fiyat ve şartlarını bildirdiği, geçerlilik süresi belirtilen yazılı teklif.
• Tedarik Zinciri (Supply Chain): Hammaddeden nihai müşteriye kadar tüm üretim ve dağıtım halkaları.
• Yaptırım (Sanctions): Devletlerin veya BM'nin belirli ülke/kişilerle ticareti kısıtlayan tedbirleri; yaptırım listesi taraması önerilir.

Kaynaklar

Son güncelleme: 2026-10-01 · Hazırlayan: ARTAĞAN Dijital Pazarlama İç ve Dış Ticaret A.Ş. Bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat ve ölçüler değişebilir, işlem öncesi güncel kaynaktan teyit ediniz.